Vì sao hai người hát chính xác cùng một nốt lại nghe khác nhau đến thế? Đó không phải phép màu hay chuyện “có giọng hay”. Đó là âm học, và được giải thích bằng một mô hình đã được nghiên cứu hơn một thế kỷ. Mô hình đó gọi là thuyết nguồn – bộ lọc, và một khi đã hiểu nó, bạn sẽ không bao giờ nghe một giọng hát theo cách cũ nữa.
CajaConcepto — Nguồn × Bộ lọc = âm sắc
Mọi giọng hát đều được tạo ra qua hai giai đoạn độc lập: một nguồn tạo ra âm thanh và một bộ lọc định hình âm thanh đó. Kết quả của việc nhân cái này với cái kia chính là âm sắc mà bạn nghe thấy.
Nguồn: cây đàn guitar
Nguồn là dây thanh của bạn (còn gọi là nếp thanh âm). Luồng hơi đi lên từ phổi làm chúng rung, và sự rung đó tạo ra một sóng âm giàu hòa âm: một âm cơ bản đi kèm rất nhiều tần số là bội số của âm cơ bản ấy. Đó chính xác là điều xảy ra khi bạn gảy một dây đàn guitar: không chỉ nốt nhạc vang lên, mà là nốt nhạc cùng cả đoàn hòa âm đi theo nó, và chính điều đó mang lại độ dày cho âm thanh.
Bộ lọc: chiếc kèn trumpet
Bộ lọc là ống thanh của bạn: hầu, khoang miệng, đôi khi cả khoang mũi. Đó là một ống có hình dạng thay đổi, với những cộng hưởng tự nhiên của riêng nó, gọi là formant, giúp khuếch đại một số hòa âm của nguồn và làm yếu đi những hòa âm khác. Đó cũng là nguyên lý khiến tiếng kèn trumpet không phát ra như một tiếng rung môi đơn thuần của người thổi: ống kim loại định hình tiếng rung ấy cho đến khi nó thành âm thanh đặc trưng của nhạc cụ.
Khi đổi nguyên âm, bạn di chuyển bộ lọc
Khi đổi nốt, bạn thay đổi nguồn (tần số cơ bản lên hoặc xuống), nhưng bộ lọc, tức hình dạng ống thanh của bạn, không nhất thiết phải di chuyển theo. Còn khi đổi nguyên âm (ví dụ từ “a” sang “u”) thì xảy ra điều ngược lại: bạn giữ nguyên nốt, giữ nguyên nguồn, nhưng thay đổi hoàn toàn hình dạng của bộ lọc. Đó là lý do khi lên nốt cao, nhiều khi cần “điều chỉnh lại” khuôn miệng và cổ họng. Nguồn đã lên tần số cao hơn, còn bộ lọc, nếu đứng yên, sẽ không còn khớp với nguồn nữa.
Vì sao hai giọng trên cùng một nốt lại nghe khác nhau
Câu trả lời đã rõ: hai người có thể có nguồn gần như giống nhau (cùng một nốt, cách khép dây thanh tương tự) mà vẫn nghe hoàn toàn khác nhau, vì bộ lọc của họ, tức kích thước và hình dạng ống thanh, khác nhau. Đó là lý do bạn nhận ra một người qua giọng nói của họ dù họ hát cùng một bài với người khác: nguồn có thể giống nhau, còn bộ lọc là duy nhất.
Một mô hình có lịch sử hơn một thế kỷ
Thuyết nguồn – bộ lọc không phải ý tưởng mới, cũng không chỉ dành riêng cho ca hát: từ nhiều thập kỷ nay, đây là một trong những mô hình được dùng nhiều nhất trong toàn bộ âm học lời nói và giọng hát. Sức mạnh của nó nằm ở chỗ tách ra hai thứ mà khi nghe tưởng như là một: giọng bạn “nghe như thế nào” thực ra phụ thuộc vào hai hệ thống khác nhau có thể được luyện tập riêng. Người hát có thể luyện hiệu quả của nguồn (cách khép dây thanh, mối quan hệ giữa hơi và tiếng) và, một cách độc lập, hình dạng của bộ lọc (đặt lưỡi ở đâu, mở hàm bao nhiêu, nâng hay hạ thanh quản). Đó là hai đòn bẩy khác nhau cho cùng một kết quả cuối cùng.
CajaPruébalo — Một phút với chính giọng của bạn
Hãy hát một nốt thoải mái và giữ nó. Không đổi nốt, hãy chuyển chậm từ nguyên âm “a” sang “u” rồi sang “i”. Để ý nhé: nốt nhạc (nguồn) không di chuyển, nhưng màu sắc của âm thanh thay đổi hoàn toàn. Thứ bạn đang nghe thay đổi chính là bộ lọc của bạn đang chuyển động theo thời gian thực.
Glosario
- Nguồn — nơi bắt đầu của âm thanh giọng nói: sự rung của dây thanh.
- Bộ lọc — ống thanh, nơi định hình âm thanh của nguồn bằng các cộng hưởng của nó.
- Hòa âm — mỗi tần số là bội số của nốt cơ bản và đi kèm với nốt đó.
- Formant — một cộng hưởng của ống thanh, làm mạnh lên một số tần số nhất định.
- Âm sắc — “màu sắc” của một âm thanh, thứ giúp ta phân biệt giọng này với giọng khác dù họ hát cùng một nốt.
Sigue leyendo
Bạn muốn xem nguồn và bộ lọc của chính mình vận hành ra sao trên toàn bộ âm vực? Phân tích giọng của bạn →
